Weg uit het stikstofmoeras
Wie de mainstream media een beetje volgt weet dat Nederland ‘op slot’ zit. Vanwege een verondersteld stikstofoverschot worden maar mondjesmaat vergunningen afgegeven, wat een stevige rem vormt op de Nederlandse economie. Ronduit vervelend voor boeren en bouwondernemers, maar Nederlanders op straat halen onaangedaan hun schouders op. Hun zorgen bestaan veeleer uit het aan elkaar knopen van alle eindjes om het eind van de maand financieel gezond te halen.
Des te opmerkelijker is het dan als een burger, zonder binding met het platteland of de aannemerij, zich bij het kijken van het nieuws- en praatprogramma’s afvraagt of alles wat hij ziet en hoort over stikstof daadwerkelijk klopt. Rik Berkelmans uit het Brabantse Sint Michielsgestel is zo’n persoon.
Berkelmans is dan ook niet zomaar een burger. In 2000 won hij een prestigieuze prijs voor zijn uitvinding op het gebied van dwarslaesies. Berkelmans ontwikkelde de BerkelBike ligfiets, waarbij elektroden worden verbonden met zenuwen op lichaamsdelen die door een dwarslaesie niet meer actief zijn. De zenuwen sturen op hun beurt spieren aan, waardoor mindervalide mensen toch weer in staat zijn te bewegen en hun levensgeluk voor een deel terugwinnen.
Mindervalide mensen gezond en fit houden
Berkelmans heeft bewegingswetenschappen gestudeerd aan de Vrije Universiteit in Amsterdam en scheikunde (toxicologie) aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Na zijn afstuderen heeft hij voor de Universiteit Nijmegen gewerkt op een natuurkundig laboratorium.
Berkelmans: ‘Ervoor zorgen dat mindervalide mensen in een rolstoel gezond en fit kunnen blijven is de missie van BerkelBike. Onze fietsen met elektrische stimulatie bieden hiervoor een oplossing. Er kan gefietst worden door de eigen spieren in het lichaam te activeren en stimuleren. Zo is het mogelijk om een betere conditie op te bouwen.’
Klanten lopen bijna letterlijk weg met de ligfietsen van BerkelBike. Berkelmans: ‘Los van een betere conditie en meer spiermassa waardoor decubitus (doorligwonden) wordt voorkomen, heeft het gebruik van de BerkelBike ook een sterk positief effect op de mentale gezondheid.’ BerkelBike kent een klantenkring over de hele wereld.
Arjan Lubach
Zijn wetenschappelijke achtergrond maakt Berkelmans van nature een nieuwsgierig mens, die graag op zoek gaat naar verklaringen. Toen hij voor de zoveelste keer in programma’s als ‘Arjan Lubach’ en ‘Even tot hier’ ongenuanceerde uitspraken over de stikstofproblematiek hoorde, besloot hij zich er verder in te verdiepen. ‘Even tot hier’ kreeg voor Berkelmans een andere betekenis: ‘Burgers hebben het recht om correct geïnformeerd te worden. Er worden veel misvattingen over de oorzaak en gevolgen van stikstofemissies opgeworpen. Toch kijken er honderdduizenden mensen naar deze programma’s. Het is tijd voor verduidelijking en nuancering.’
Lucht en water worden steeds schoner
Berkelmans deinst er niet voor terug om ook de wetenschap een spiegel voor te houden. ‘Er is een schat aan onderzoek informatie beschikbaar. Het merendeel verdwijnt echter in de kast en er gebeurt helemaal niets mee. We weten uit talloze metingen dat de lucht en het water in Nederland steeds schoner wordt. Dat zijn feiten. Als ik echter naar ‘Arjan Lubach’ en ‘Even tot hier’ kijk, word je voorgehouden dat alles steeds viezer wordt. Het gaat erin als koek, maar het is een pertinente leugen.’
Enige realiteitszin kan geen kwaad
Hetzelfde fenomeen doet zich voor bij de behandeling van de aardbevingsschade in Groningen als gevolg van gaswinning. ‘De veiligheidsnormering die hier is aangehouden, is extreem laag. Om te bepalen of een gebouw veilig is, wordt de zogeheten Meijdamnorm gehanteerd. Deze norm beschrijft de maximaal aanvaardbare kans dat een individu overlijdt in of bij een gebouw door een aardbeving en is gesteld op een kans van 1 op de 100.000 per jaar. Ter vergelijking: de kans dat je overlijdt in het verkeer ligt met een kans van 4 op 100.000 vier keer hoger. Betekent dit nu dat we niet meer de weg op gaan? De kans op een zware aardbeving werd in het begin ook nog te hoog ingeschat. Mensen worden onnodig bang gemaakt. Je zult maar te horen krijgen: ‘Uw huis is niet aardbevingsbestendig.’ Begrijpelijk dat je dan stress krijgt en boos wordt op de overheid. De impulsieve emotionele vertaling is: mijn huis staat op instorten. Begrijp me goed: ik wil de aardbevingsschade in een deel van Groningen niet bagatelliseren, maar enige realiteitszin kan geen kwaad.’
Erfenis uit het verleden
‘Hetzelfde geldt voor stikstof. Het huidige beleid richt zich op het verminderen van de depositie en het uitvoeren van herstelmaatregelen in stikstofgevoelige gebieden. Deze herstelmaatregelen zijn essentieel, omdat zowel verzuring als stikstofophoping cumulatieve effecten hebben. Met andere woorden, de neerslag uit het verleden heeft de huidige situatie beïnvloed. Neem bijvoorbeeld een hectare heide. De hoeveelheid zure neerslag boven de Kritische Depositiewaarde (KDW) is momenteel minder dan 1 kmol. Ter vergelijking: in 1950 bedroeg dit 2,5 kmol en tussen 1965 en 1985 zelfs 5 kmol. In totaal is er in het verleden ongeveer 200 tot 300 kmol neerslag geweest. Als je dat binnen bijvoorbeeld 20 jaar wilt herstellen, betekent dit dat er jaarlijks 10 tot 15 kmol moet worden verwijderd. Vergeleken met de herstelmaatregelen is de huidige depositie verwaarloosbaar.’
‘Uit een publicatie in 2023 bleek dat in 127 bossen gemiddeld 6064 kilogram stikstof per hectare aanwezig was, wat een toename van 1300 kg betekent ten opzichte van 1990. Echter, in 1990 was de stikstofdepositie vijf keer zo hoog als nu. Herstelmaatregelen zouden een effect van 50 tot 100 kilogram per jaar moeten hebben. Ook daar is de huidige overschrijding van 10 kilogram per hectare relatief klein en praktisch verwaarloosbaar.’
‘Als de herstelmaatregelen een aanzienlijk groter effect hebben dan de overschrijding van de huidige depositie, is het niet logisch dat bijna al het beschikbare budget wordt besteed aan het verlagen van de depositie. De nadruk zou veel meer moeten liggen op onderzoek naar en uitvoering van herstelmaatregelen, omdat daar nog aanzienlijke winst te behalen valt. Een goed voorbeeld hiervan is het uitstrooien van steenmeel met een helikopter boven natuurgebieden, wat al indrukwekkende resultaten heeft opgeleverd. Bosgroepen Zuid past deze methode inmiddels ook op grote schaal toe. Uiteraard heeft elk habitat specifieke behoeften, maar er zijn diverse mogelijkheden om het proces aan te passen: de hoeveelheid, het type steenmeel, het combineren met kalk of schelpengruis, enzovoort. Er zou veel meer geïnvesteerd moeten worden in onderzoek en toepassing van dergelijke methoden. Zo zijn er meer dan 100 locaties waar steenmeel is uitgestrooid. Deze kunnen opnieuw worden gemeten om meer inzicht te krijgen in de langetermijneffecten. Op basis van deze gegevens kan Nederland een wijzigingsvoorstel indienen bij de EU, waarbij de focus meer op herstel komt te liggen dan op verlaging van de depositie.’
Reken het uit!
‘Het is bovenal zaak deze reeds bekende kennis te kwantificeren. Het Planbureau voor de Leefomgeving heeft dit eigenlijk al gedaan door verkiezingsprogramma’s door te rekenen. Voor de Tweede Kamerverkiezingen van 2021 moesten partijen aangeven hoeveel ze wilden besteden aan maatregelen voor landbouw en natuur voor de periode 2021–2030. Het Planbureau berekende vervolgens met behulp van bodemmodellen wat het effect op de biodiversiteit zou zijn. Ik heb voor D66, GroenLinks, SP en PvdA opgeteld wat elke partij wilde uitgeven om de stikstofdepositie te verminderen en in een andere grafiek gekeken naar de resultaten. Het bleek dat een winst van één procent in biodiversiteit ruim 7 miljard euro kostte. Voor herstel van bestaande natuur kostte diezelfde één procent biodiversiteitswinst slechts 0,21 miljard euro. Een miljard euro aan herstelmaatregelen levert dus 33 keer meer natuurwinst op. Dit enorme verschil komt doordat het probleem niet de huidige depositie is, maar de depositie uit het verleden.’
‘Daarnaast kunnen we onze herstelmaatregelen efficiënter maken. Het uitstrooien van 10 ton materiaal met een helikopter kost per hectare slechts 3.600 euro. Nederland heeft 160.000 hectare zuurgevoelige natuur. Voor 1,2 miljard euro kun je al deze natuurgebieden twee keer behandelen. Door een topinstituut te creëren waarin partijen zoals de WUR, B-WARE en Bosgroepen Zuid samenwerken om alle kennis te bundelen en de effecten te monitoren, kunnen voorspellingsmodellen aanzienlijk worden verbeterd. Op basis van de huidige kennis stel je een samenstelling voor het strooimateriaal op. Na het strooien bemonster je de bodem gedurende een aantal jaren. Die gegevens gebruik je vervolgens om de samenstelling van het tweede strooimateriaal te optimaliseren. Bij de tweede behandeling weet je al hoe de bodem zal reageren, wat een groot voordeel is.
Daarnaast is het belangrijk om te beseffen dat bij een hogere zuurgraad ammonium in de grond wordt omgezet in nitraat, en nitraat spoelt gemakkelijker weg. Bij experimenten met steenmeel in eikenbossen op de Veluwe bleek na vier jaar dat de jaarlijkse uitspoeling was gestegen van 25 naar 35 kilogram. Feitelijk verhoog je hiermee de Kritische Depositiewaarde (KDW).’
Grotere hoeveelheden stikstof op landbouwgrond vormen geen probleem, omdat ze bij een goede zuurgraad in een evenwichtige afstemming met andere nutriënten en mineralen worden aangeboden, waardoor gewassen goed kunnen groeien en weerbaar zijn. Herstelmaatregelen kunnen hier in de natuurgebieden voor zorgen. Zo zijn in 2020 op de Veluwe proefvlakken eikenbossen met steenmeel bestrooid. Nu blijkt dat niet alleen de bodem wat minder zuur (pH +0,5) is geworden en de mineralenbalans is verbeterd, maar ook dat de stikstofuitspoeling met 10 kilogram was toegenomen. De toepassing van o.a. steenmeel zorgt ook voor een betere mineralenbalans op natuurgronden. Volgens het Planbureau voor de Leefomgeving leidt vermindering van landbouw in Nederland tot een productieverschuiving naar het buitenland. Volgens het Planbureau zal dat eerder tot een verslechtering dan een verbetering van de biodiversiteit op wereldschaal leiden. De biodiversiteit in minder dichtbevolkte gebieden is bijna altijd hoger dan bij ons.’
Biodiversiteitsheffing
Berkelmans doet een andere, voor natuurliefhebbers ontluisterende uitspraak. ‘We hebben in Nederland de mond vol van unieke plant- en diersoorten. Vooropgesteld, dat is prachtig, maar alles wat hier leeft, groeit en bloeit komt in andere delen van de wereld in een oneindig veelvoud ook voor. Nogmaals, ik ben geen natuurhater, integendeel, maar het is zaak alles in de juiste proporties te zien. Als een eiland als Madagaskar onder de zeespiegel zou verdwijnen, verdwijnen eveneens 2.854 unieke species die op de IUCN lijst staan. Bijzondere planten en dieren die alleen op dit eiland voorkomen. Het geeft voeding aan een veel gebezigde theorie: zorg dat je in landen waar voedselproductie optimaal kan plaatsvinden, neem Nederland, hier maximaal op insteekt om de natuur op andere locaties met unieke biotopen juist te beschermen. Je zou daarom beter kunnen kijken naar een soort van biodiversiteitsheffing, vergelijkbaar met de bestaande CO2-heffing, waarmee Nederlandse bedrijven de biodiversiteit in landen met unieke species beter kunnen beschermen.’
Denk en acteer internationaal
‘Nederland kan als rijk land veel meer bereiken dankzij innovatie en kennis, waar de biodiversiteit in andere landen maximaal van kan profiteren. Dus geen miljoenen steken in het behouden van enkele korhoenders of korenwolven in Nederland, maar kijken hoe we deze veel grotere populaties in andere landen op peil kunnen houden. Kijk over landsgrenzen heen. Niet alleen als het draait om de biodiversiteit, maar ook als het gaat over waterkwaliteit.
Berkelmans rondt vastbesloten af: ‘Pak het stikstofvraagstuk op Europees niveau aan. Kwantificeer en onderbouw het goed waarom het anders kan, waarom het anders moet. Nederland mag van de EU zijn plannen wijzigen, zolang het goed onderbouwd is. Dat is de enige weg om uit de impasse te komen.’
