De uitbraak van blauwtong in september 2023 is mogelijk te wijten aan de afvaltreinen die in die tijd vanuit Rome naar Amsterdam reden in combinatie met het vernattingsbeleid van de overheid. Dit blijkt uit het onafhankelijk onderzoeksrapport van dr. ing. Marsha Ormskirk en ir. Ton Kuik dat op 14 januari jl. is aangeboden aan de toenmalige minister LVVN Femke Wiersma. De hypothese van de afvaltrein werd door de voormalige Minister van Landbouw Piet Adema zonder grondig onderzoek afgewezen.
De volkomen onverwachte uitbraak van blauwtong nabij de Loosdrechtse Plassen in het hart van Nederland was een zware slag voor de getroffen veehouders. Bij sommige boerderijen stierf meer dan de helft van de schapen en ook veel koeien gingen dood. De boeren draaiden zelf op voor de gevolgen, omdat blauwtong in Nederland als ondernemersrisico wordt beschouwd. Onderzoekers van overheidsinstanties stelden vast dat het ging om een ‘puntuitbraak’ in de provincie Utrecht. Vanuit dit punt zou het virus, geïdentificeerd als het type BTV-3/NET2023, zijn overgedragen via knutten – hele kleine muggen – naar schapen, koeien en andere dieren. Waar het virus vandaan was gekomen, wist niemand. Dat deze in Nederland opgedoken nieuwe virusvariant zich wel degelijk kon hebben ontwikkeld vanuit het Middellandse Zeegebied en Italië in het bijzonder werd genegeerd en tegengesproken.
Een kritische zoektocht naar oorsprong en omstandigheden
Vanuit veehouders in de omgeving van de Loosdrechtse Plassen kwamen al snel signalen dat de zogeheten ‘afvaltrein’ een rol zou kunnen hebben gespeeld. Sinds het voorjaar van 2023 vervoert deze trein huisafval van Rome naar afvalverwerkingsbedrijf AEB in Amsterdam omdat Italië kampt met een gebrek aan afvalverwerkingscapaciteit. Gescheurde afvalbalen, die vol zaten met organisch afval, waren gesignaleerd. Er was ook sprake van logistieke problemen in het laatste deel van de directe spoorverbinding naar AEB. Hierdoor zijn mogelijkerwijs afvalbalen open en bloot in de omgeving van het uitbraakgebied komen te liggen. Daarnaast wezen boeren op de rol van het vernattingsbeleid, waarbij ondiep stilstaand water wordt gecreëerd, hetgeen een ideale voedingsbodem biedt voor knutten en andere stekende insecten die ziekten kunnen overdragen. De vernatting zou deels kunnen verklaren waarom het virus zich zo snel verspreidde.
Geen gehoor bij provincie en Raad van State
Willy Verweij, van het gelijknamige boerenfamiliebedrijf in het oorspronkelijke uitbraakgebied, vroeg in september 2023 bij de provinciale overheid en Raad van State tevergeefs om aandacht voor de katalyserende invloed van vernatting op de verspreiding van ziekten voor mens en dier, waaronder blauwtong door knutten.
Ormskirk en Kuik laten in hun recente onderzoeksrapport zien dat de afwijzende houding van de overheid onterecht is. Op basis van hun uitvoerige eigen onafhankelijk onderzoek vinden zij dat zowel de hypothese van de afvaltrein als die van een niet te veronachtzamen rol op de waargenomen snelle blauwtonguitbraak door vernatting in versterkte mate aan plausibiliteit hebben gewonnen. Ormskirk en Kuik pleiten voor een brede maatschappelijke dialoog, een zorgvuldig politiek debat en dito besluitvorming in de Tweede Kamer.
Blauwtongramp vergt gedegen onderzoek om herhaling te voorkomen
Kuik: “Het maatschappelijk belang van deze ramp wordt zwaar onderschat. De BTV-3 uitbraak van 2023 en de heruitbraak van 2024 die zich door grote delen van Europa heeft verspreid ondanks vaccinatiecampagnes, behoren tot de grootste uitbraken van blauwtong ooit, met enorme economische, emotionele schade en dierenleed tot gevolg. Ook de risico’s van het vernattingsbeleid voor mens en dier worden genegeerd. In de gebruikte wetenschappelijke onderbouwing bij de beantwoording van de minister ontbreken cruciale actuele literatuurreferenties en inzichten. Ook zijn de uitgevoerde analyses van WUR/WBVR niet gebaseerd op de meest geavanceerde beschikbare data-analysemethoden en rekenmodellen, waardoor bepaalde conclusies over genetische herkomst en epidemiologische verspreiding door wind niet naar de huidige stand van wetenschap tot stand zijn gekomen. Voor een ramp van deze omvang een serieus gemis en absoluut niet wat de getroffen sector verdient. Een brede maatschappelijke dialoog en een grondig politiek debat in de Tweede Kamer zijn hoogstnoodzakelijk. Er is ook internationale interesse. Immers niet alleen Nederland is zwaar getroffen, maar ook in vele Europese landen heeft het in Nederland opgedoken virus zich verspreid en tot veel schades en leed geleid.”
Boeren moeten dit weten
Bij zijn presentatie van het rapport vertelde Kuik dat hij teleurgesteld is door het gebrek aan medewerking die hij en zijn collega Ormskirk hebben ervaren bij de instanties waar zij aanklopten, zoals de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) en Wageningen Bioveterinary Research (WBVR) van het WUR. “Het onafhankelijke onderzoek wat wij nu met beperkte middelen en persoonlijke opofferingen hebben gedaan, had door de overheid moeten worden gedaan. Wij hopen dat zij onze bevindingen en aanbevelingen serieus nemen en alsnog oppakken. Donderdag 28 mei komt het onderzoeksrapport volgens de huidige planning aan de orde in een Tweede Kamer commissieoverleg over zoönosen en dierziekten.”
Kuik besluit: “Boeren moeten dit weten. Er moet recht gedaan worden aan de getroffen veehouders.”
Noot voor pers, beleidsmedewerkers en politici
Op aanvraag is het rapport ‘Onafhankelijk onderzoek naar de uitbraak van het blauwtongvirus in 2023 in Nederland – een kritische zoektocht naar de oorsprong en omstandigheden’ verkrijgbaar bij de onderzoekers. Stuur voor meer informatie een email naar [email protected] of neem een kijkje op de webshop www.aquilavision.shop
Over de onderzoekers
Marsha Ormskirk is een gepromoveerd microbioloog met ervaring in zowel de agrarische sector als in medisch onderzoek en heeft haar eigen onderzoeksbureau Aquila Vision. Ton Kuik is van origine natuurkundig ingenieur, heeft zijn sporen verdiend als besluitvormingsdeskundige en heeft ruime ervaring met onderzoek- en verandermanagement en interactieve beleidsanalyse. Beiden zijn onafhankelijk en hebben geen andere belangen in onderhavig onderzoek dan waarheidsvinding.
