Het is een drukte van belang op het melkveebedrijf van Matthijs Baan in Molenaarsgraaf. Het is examentijd: voor een van de drie zonen van Matthijs staat biologie op het programma. “Ik sta er goed voor, geen zorgen.” Ook Matthijs oogt ontspannen, ondanks dat hij in afwachting is van een nieuwe levering flessen voor de verpakking van zijn ElkeMelk. Zijn mobiel blijft binnen handbereik en even na twaalven rijdt de verwachte vrachtwagen met acht pallets flessen de dam op. Het weer is wisselvallig; de eerste snede is prima in de kuil gekomen en de groeivooruitzichten zijn goed na de meer dan welkome regen.
Hazendonkhoeve, de boerderij van Baan ligt midden in de Alblasserwaard; een polder waarbij zover het oog reikt sprake is van weilanden vol mals gras, de ideale biotoop voor de melkveehouderij. Hier wordt de melkkoe gekoesterd. Het melkveebedrijf omhelst 120 koeien met twee melkrobots op 65 hectare grond en beantwoordt daarmee aan de Nederlandse norm. De levensloop van Baan (46) is echter allesbehalve standaard. Naast boerderij ‘De Hazendonkhoeve’ herbergt het erf ook een kinderdagverblijf ‘Het Hazendonkje’. Het meest in het oog springend is de mini-zuivelfabriek, waarbij sinds 2019 de melk van elke koe van elke melkbeurt in aparte melkflessen wordt verpakt. Elke fles melk is dus uniek.
Baan: “Binnen tien minuten na elke melkbeurt wordt de melk verwerkt en verpakt, zodat de unieke smaak en versheid direct de fles ingaat. Het is mogelijk dat de melk die ’s ochtends is gemolken al dezelfde dag bij een Albert Heijn bij jou in de buurt in het schap staat. Verser kan niet. Elke koe is uniek, op elke fles is te vinden door welke koe de melk is gegeven. Die koe kun je opzoeken op onze site. Elke melk is de zuiverste melk die er is omdat elke melkbeurt afzonderlijk gecontroleerd wordt op kwaliteit. Elke melk is minimaal bewerkt. Alle voedingswaarden blijven behouden. Puur natuur dus, dat bewijst de roomkraag op de melk. Elke Melk geeft de koe de plaats die zij verdient en maakt mij als boer trots. We vertellen het echte verhaal achter de herkomst van de melk, van elke individuele koe. Zo krijgen boeren en burgers waardering en respect voor elkaar, de koeien en het milieu.”
Het onderzoeken van mogelijkheden, kansen benutten; nieuwe dingen proberen is op het lijf van Baan geschreven. Baan: “Ik zie mijzelf soms ook wel als een peuter in de zandbak die telkens vol verwondering en onderzoekend naar de wereld om zich heen kijkt en nieuwe dingen probeert.” Aangezien zijn vader Bas nog steeds meedraait op het bedrijf en een bedrijfsleider de dagelijkse gang van zaken bestiert, houdt Baan lucht in zijn agenda voor nieuwe avonturen. Alvorens hij in 2019 startte met ElkeMelk was hij o.a. als makelaar en als loonwerker actief buiten het ouderlijk bedrijf. De kinderopvang dateert van 2012. Sinds kort manifesteert Baan zich eveneens als gastspreker voor symposia en events. De creatieve geest is overigens geen vreemd verschijnsel in familie Baan. Vader Bas is goed voor maar liefst vijftig tekeningen in het prentenboek Elkje 5, wat het leven van kalfje Elkje 5 op boerderij de Hazendonkhoeve volgt.
Veterinair professional
“Ik ben geen boer,” prikkelt Baan tussen de regels door. “Ik ben een veterinair professional,” waarmee Baan refereert aan het upgraden van titels. “Leidsters in het kinderdagverblijf willen als pedagogische professionals worden aangesproken. Een boer mag misschien een geuzennaam zijn, maar het komt allesbehalve overeen met het stereotype beeld dat veel mensen daarbij hebben.” Door de blik naar buiten breidde Baan de kinderdagverblijfactiviteiten uit door een locatie in Schelluinen mee op te zetten. Een volgende stap is het ontwikkelen van een softwareapplicatie waarmee de planning van kinderdagverblijven kan worden geoptimaliseerd.
Terug naar ElkeMelk. De start van dit avontuur leidt terug naar een masterclass die door LTO Nederland werd georganiseerd over multifunctionele landbouw. “Het speelde al langer door mijn hoofd om iets met onze melk te doen. Kaas maken, ijs maken; verschillende scenario’s waren al de revue gepasseerd. Het idee om in dezelfde markt te gaan roeren, in concurrentie met naaste buren, sprak me echter tegen. In de masterclass cursus moesten we een casus bedenken over een nieuw concept. Succesvolle projecten zijn stuk voor stuk terug te voeren op topkwaliteit. In de gangbare melkveehouderij komt de melk van alle koeien in een mengtank, waarna deze tot drie dagen op het bedrijf blijft. Dan ben je dus al drie dagen aan versverlies verder. Wat nu als we de melk direct pasteuriseren en het liefst dezelfde dag nog in het schap van de supermarkt kunnen aanbieden? Door bovendien de koppeling te maken met de herkomst, met iedere individuele melkkoe, klopte het plaatje direct. Het concept rolde zich vanzelf uit: er moest een app komen waarmee je de herkomst direct naar ‘jouw koe’ kon leiden. Aangezien iedere koe andere gehaltes produceert aan vet, eiwit en lactose is elke fles bovendien uniek. ElkeMelk kent dus geen kwalificatie als halfvolle of volle melk.”
‘OK, dan doen we dat’
Het idee van Baan vatte post bij zijn medecursisten en leraren die bij de masterclass betrokken waren en voordat hij er erg in had, ontwikkelde de casus zich van een fictief idee tot een praktijkproject. “Vanuit verschillende disciplines kwamen de benodigde expertises bij elkaar. Aan het eind van de cursus waren alle puzzelstukjes gelegd. Het enige dat ontbrak was de financiële onderbouwing. Het was duidelijk dat ElkeMelk enkel kans van slagen had mits het in de schappen van een grote retailer verkrijgbaar was. Dat is wat je noemt een stevige uitdaging. De eindpresentatie van ElkeMelk in de masterclass trok de nodige media-aandacht. Vervolgens stond RTV West hier op de stoep voor een reportage en nam de NOS deze over op tv. Deze gratis publiciteit, goed voor een miljoenen publiek, miste haar uitwerking niet. Een week later werd ik gebeld door de directeur zuivel van Albert Heijn met de boodschap ‘Als jij dat gaat doen, willen wij het wel in de schappen plaatsen.’ Zijn voorstel beperkte zich in beginsel tot 80 filialen. Mijn antwoord: ‘Prima, maar dan wel in alle Albert Heijn winkels; alles of niets.’ Zijn reactie: ‘OK, dan doen we dat.’ In samenwerking met TOP B.V. in Wageningen hebben we vervolgens de procestechnologie verder ontwikkeld. De rest is een on going story, waarbij de eerlijkheid gebiedt te zeggen dat het ontwikkelen van de juiste procestechnologie de eerste jaren na de lancering voortdurend aanpassingen vergde. Het is een avontuur met veel hobbels en kuilen, zowel van boeren die je niet geloven als van activisten die je het leven zuur maken. Je moet kortom sterk in je schoenen staan. ElkeMelk is pas sinds enkele jaren echt winstgevend.”
Wie het eerst komt, wie het eerst melkt
Goed voorbeeld doet goed volgen, klinkt als een logische gedachte. Toch heeft ElkeMelk tot op heden geen navolging gekregen in de zuivelmarkt. Voor Baan is dit geen verrassing. “Allereerst is onze formule enkel weggelegd voor melkveehouders die automatisch melken. Met melkrobots ben je verzekerd van een continue stroom van melk die 24/7 kan worden gesepareerd en verpakt. Er is maar ruimte voor één of enkele aanbieders op de markt. ElkeMelk is de eerste en heeft daarmee een significante voorsprong op nieuwe markttoetreders. We hebben redactionele aandacht gehad in alle landelijke media; tot prominent op de voorpagina van Trouw. Ook internationaal trok onze innovatie aandacht. ElkeMelk werd twee keer bekroond tijdens de World Dairy Innovation Awards 2023: voor de beste ambachtelijke zuivel en de beste startup. Dit resulteerde vervolgens in een ‘uitblinkerslunch’ met Koning Willem-Alexander en Koningin Maxima. Dergelijke exposure is voor volgers minder vanzelfsprekend.”
Gangbare zuivelindustrie blijft de toekomst
Baan blijft nuchter over de impact van ElkeMelk op de zuivelmarkt. “Ik werd uitgenodigd door de Europese Commissie om uitleg te geven over de boerderij van de toekomst. In tegenstelling tot hun verwachting, benadrukte ik in mijn presentatie dat de gangbare zuivelindustrie voor de bulk, vijfennegentig procent van de markt, de standaard blijft. ElkeMelk is louter interessant als nichemarkt. Daar komt bij dat ElkeMelk geen lage footprint heeft. In vergelijking met de gangbare zuivelindustrie is zuivelen op de boerderij met de bijbehorende extra logistieke bewegingen in ieder geval niet milieuvriendelijker en niet op die basis te definiëren als duurzaam.”
“De primaire doelstelling van ElkeMelk blijft dat we consumenten bewust willen maken dat melk iets bijzonders is. Dat heeft een koe voor jou gemaakt. Daar mag je van genieten met respect voor het individuele dier. ElkeMelk herstelt de verbinding met de herkomst, de koe. Een biologisch label voegt daar niet veel aan toe en creëert eerder een diffuus beeld. Het is bovendien een illusie om te geloven dat we zonder voldoende onderhoudsbemesting tot in lengte van jaren gras en gewassen kunnen telen.”
“ElkeMelk wil de mainstream blijven bedienen en betaalbaar blijven. We kunnen zeker nog groeien maar volgen de markt. De techniek is inmiddels voorbij het stadium van de kinderziektes. Om de investeringskosten beheersbaar te houden kunnen we een batch van vier systemen bouwen, waarmee vier collega-boeren eveneens ElkeMelk zouden kunnen leveren. Daar moet dan wel een zekerheid voor afzet in de markt tegenover staan en zover is dat echt nog niet. We zijn een innovatie-aanjager voor de sector, die elementen met betrekking tot bijvoorbeeld traceerbaarheid uit de ElkeMelk werkwijze integreert in haar strategie. ElkeMelk blijft een proeftuin met groeipotentie. Alles op zijn tijd.”
Baan besluit: “Terugblikkend zijn de activiteiten die ik ontplooi niet het resultaat van een vastomlijnd plan met ambitieuze doelen. Ik heb gaandeweg geleerd dat je moet stoppen met vechten voor controle en je vast te pinnen op een doel, maar dat je je openstelt voor ‘toevalligheden’ van het leven en je doelen daarmee in overeenstemming brengt, dus ook steeds aanpast. Dat geldt ook voor de problemen waar de sector en de maatschappij tegenaan lopen. Dingen veranderen, zowel wat we nodig hebben als wat we moeten gaan doen. Dit betekent stoppen met discussiëren en opnieuw de dialoog aangaan met elkaar en de maatschappij op basis van interesse en respect. Wees bereid om te luisteren, te leren en vooral je ideeën aan te passen op nieuwe informatie. ElkeMelk past in deze visie door een respectvolle verbinding te maken tussen koe en mens en tussen boer en burger.”
