Van verwarring en wantrouwen
naar verbinding en vakmanschap
De scene ‘Computers says no’ uit de populaire Britse satireserie Little Britain roept bij menigeen een gevoel van herkenning op. We zien een vertwijfelde ondernemer aan tafel bij een bankmedewerker, die na ieder kredietverzoek totaal ongeïnteresseerd op haar toetsenbord naar het antwoord van de ‘computer’ vraagt. Haar antwoord is consequent: ‘Computer says no’, tekenend voor het totale gebrek aan empathie en minachting van de ondernemer. Bovenal slagen cabaretiers Lucas en Walliams erin de kloof tussen de leef- en systeemwereld treffend in beeld te brengen.
Aan tafel zit civiel ingenieur Wouter de Heij (53), die de anekdote als geen ander kent. Tijdens zijn missie in het stikstofdossier belandde hij regelmatig in vergelijkbare situaties, waarin zijn expertise werd genegeerd of op zijn minst in twijfel werd getrokken. Instituties die deze lijn kozen, kregen vervolgens te maken met een vasthoudende dossiertijger. “Minachting en afwijzing maakt mijn motivatie om door te gaan alleen maar groter,” glimlacht De Heij.
Op zijn website Food4Innovations geeft hij met behulp van ChatGPT een profielschets van zijn karakter: ‘Wouter de Heij is een zeldzame combinatie van ingenieur, filosoof en ondernemer. Hij denkt systemisch, communiceert rationeel, handelt principieel en schrijft met morele gelaagdheid. In een tijd van polarisatie vertegenwoordigt hij de intellectuele middenpositie: kritisch tegenover ideologie, maar constructief in oplossingen. Zijn grootste kracht – onafhankelijk, complex en rationeel denken – is tegelijk zijn grootste uitdaging in een wereld die simplificatie en emoties beloont.’
WUR-rapport ‘Van verwarring naar verbinding’
Met het recente, onafhankelijke WUR-rapport ‘De Nederlandse stikstofcrisis. Van verwarring naar verbinding’, dat De Heij samen met Gerard Ros en Wim de Vries schreef, doet hij een dappere poging. De auteurs presenteren een analyse die de huidige, vastgelopen situatie ontstijgt. De centrale boodschap: de crisis is een direct gevolg van het onterecht aan elkaar knopen van drie fundamenteel verschillende problemen. De oplossing ligt in het ontwarren van deze bestuurlijke en juridische ‘Gordiaanse knoop’ en het kiezen voor een integrale aanpak die recht doet aan de complexiteit van de werkelijkheid.
Gezichtsverlies is killing
De Heij: “Het stikstofdossier is een heel pijnlijk dossier. Gezichtsverlies is killing voor de overheid, WUR en het RIVM. Het aan de orde stellen van de gebrekkige onderbouwing van de rekenkundige ondergrens (RKO) en kritische depositie waarde (KDW) heeft dus geen impact via brave artikelen en interviews. Om echt gehoord te worden, moet je je steviger uitspreken. Sinds een optreden in de Provinciale Staten van Overijssel is het dossier in een stroomversnelling gekomen, wat leidde tot mijn inbreng in de stikstofcommissie van Schoof en nu het WUR-rapport. Er is een actor van buitenaf nodig om beleidsmakers een spiegel voor te houden.”
Een verantwoordelijk mens is zijn vrijheid waard
Naar aanleiding van het rapport heeft De Heij inmiddels ook aan tafel gezeten met LVVN-minister Jaimi van Essen. De boodschap van De Heij is helder: “Stuur op een duidelijke, wettelijk vastgelegde vermindering van de totale stikstofuitstoot per gebied en geef ondernemers, boeren voorop, de verantwoordelijkheid en de keuzevrijheid om binnen die emissieruimte te komen met de meest passende maatregelen. Dit stimuleert vakmanschap en innovatie. Daarnaast moet er een effectieve aanpak van het ecologische probleem komen, met ambitieuze beheerplannen voor elk Natura 2000-gebied, gericht op actieve herstelmaatregelen: schoffelen, schapen en bomen kappen. Tot slot moet de vergunningverlening genormaliseerd worden door de koppeling met de onzekere depositieberekeningen los te laten. Geef boeren en natuurbeheerders het mandaat, beloon hun vakmanschap. Van wantrouwen naar vertrouwen. Een verantwoordelijk mens is zijn vrijheid in het nemen van beslissingen waard.”
‘WUR is een eik waaronder alles doodgaat’
Over vertrouwen gesproken: tot 2006 was De Heij werkzaam op de Wageningen Universiteit. “Ik was in Wageningen actief omdat ik daar in een omgeving zat die ongelooflijk innovatief en internationaal georiënteerd was. Vernieuwing en debat stonden centraal in plaats van uren tellen en rapporten maken. Met de onfortuinlijke fusie tussen de Wageningen Universiteit en de Dienst Landbouwkundig Onderzoek (DLO) pakten veel commerciële toppers hun biezen. Toen bestuursvoorzitter Aalt Dijkhuizen vervolgens met het onzalige idee op de proppen kwam om het voedingsonderzoek onder te brengen bij het Nederlands Instituut voor Zuivel Onderzoek (NIZO), was voor mij eveneens het moment aangebroken om de deur van de WUR achter me dicht te trekken. WUR koos voor de overheid als primaire opdrachtgever. Innovaties komen echter niet van overheden, wél uit de markt. Daar moet je als onderzoeker zijn. Mijn verontwaardiging komt hier deels vandaan. WUR is een grote eik geworden, waaronder geen licht en water meer komt; waaronder alles doodgaat. Buiten de WUR heb ik bij pakweg 50 startups aan de wieg gestaan van tal van innovaties op het gebied van plantaardig eiwit, vlees- en visvervangers, elektrificatie en procestechnologieën, zoals PEF (Pulsed Electric Field) en radiofrequentie.”
7-tjes mentaliteit
De Heij heeft over een breed spectrum aan onderwerpen een uitgesproken mening, variërend van voeding en gezondheid, landbouw en energie, waarmee hij voor de buitenwereld moeilijk in één hokje is te plaatsen. Een onafhankelijke positie waarin De Heij zich prima thuis voelt en waarbij hij door diverse internationale levensmiddelenfabrikanten en belangenorganisaties wordt gevraagd zijn korte en lange termijnvisie te delen. Het valt De Heij op dat bij veel landbouworganisaties een 7-tjes mentaliteit heerst. “Bestuurders kunnen slecht tegen kritiek en dulden geen tegenspraak. Het gevolg: slechte, defensieve strategieën. Er zijn absoluut individuele top-ondernemers in de agrarische sector, maar een collectieve strategie ontbreekt; zie hier de tragiek van de Nederlandse landbouw.”
‘We leven in het penthouse van de piramide van Maslow’
De wereld van De Heij wordt bepaald door atomen en moleculen, niet door bits en bytes. “We zien nu hoe essentieel het fundament onder onze welvaart is. De bodem van de Maslow piramide wordt gevormd door de beschikbaarheid van voedsel, energie en een dak boven je hoofd. De leefwereld. Onze wet- en regelgeving is echter gebaseerd op de top van de piramide: een maakbare wereld, gebaseerd op modellen en algoritmes. Onze hogescholen en universiteiten hebben studenten afgeleverd met weliswaar veel kennis, maar zonder toepassing, zonder praktische vaardigheden. Met het wegvallen van het fundament door geopolitieke spanningen, blijkt die theoretische kennis van nul en generlei waarde.
Boeren zijn de kanaries in de kolenmijn
Hoe nu verder? “De wet is stuk,” aldus de Heij. “Boeren zijn de kanaries in de kolenmijn. Ik accepteer niet dat na de vissers nu ook de boeren dreigen het loodje erbij neer te leggen. Nederland drijft op familiebedrijven: koester het midden- en kleinbedrijf. Zij vormen het fundament van onze welvaart. Verandering kan alleen plaatsvinden via voornoemde drie scharnierpunten: milieukundig, ecologisch en juridisch. Alle politieke partijen reageren positief. Het heeft nu lang genoeg geduurd; trek de pleister er af. Dit vergt bestuurlijke moed: van overheden, van ondernemers, van belangenorganisaties. Hard op de feiten, zacht op de persoon. Mijn rol? Ik ben ik het oliemannetje.”
De Heij besluit: “Met het mes op de keel gaat niemand bewegen; gaat niemand dansen. Zorg voor juridische en financiële veiligheid. Breng het plezier en de waardering terug in het ondernemerschap. Ga dansen, durf te experimenteren.”
