Het huidige stikstofbeleid schiet tekort. Het fundamentele knelpunt is dat de stikstofcrisis een complex systeemprobleem is, gedreven door cumulatieve belasting en achtergronddepositie, dat ten onrechte wordt behandeld als een reeks losse projectproblemen. Toepassing van de ADC-toets biedt soelaas, aldus Adam Bakker, Statenlid namens Overijssel Vooruit in Provincie Overijssel.
Bakker: ‘De overheid leunt vrijwel uitsluitend op artikel 6, lid 3 van de Habitatrichtlijn. Dit artikel eist dat voor elk individueel project met absolute zekerheid wordt aangetoond dat het geen negatieve gevolgen heeft voor natuurgebieden. Omdat stikstof echter een systeemprobleem is, is het per definitie onmogelijk om die absolute zekerheid per project te garanderen, waardoor het beleid faalt.’
ADC-toets
‘Tegelijkertijd wordt artikel 6, lid 2 vrijwel genegeerd. Dit deelt focust zich juist wél op het geheel aan factoren op systeemniveau en biedt ruimte voor structurele maatregelen en bronreductie. Deze ADC-toets is een juridisch instrument uit de omgevingswetgeving dat toestaat een project uit te voeren dat negatieve gevolgen heeft voor een beschermd Natura 2000-gebied. Het wordt toegepast als er geen alternatieven zijn (A), dwingende redenen van groot openbaar belang gelden (D), en negatieve effecten worden gecompenseerd (C).’
Willekeur
‘Beleidsanalyses, zoals die van het Planbureau voor de Leefomgeving, erkennen dat we ons moeten richten op structurele systeemmaatregelen in plaats van projectmatige toetsing. Toch is de juridische toepassing momenteel erg willekeurig. Voor projecten rondom energie-infrastructuur, mobiliteit (Schiphol) en AI (ASML) wordt opvallend genoeg wél een andere benadering gekozen, waarbij een uitzonderingsroute – de ADC-toets – wordt ingezet om impasses te voorkomen. Dit bewijst dat het recht zelf wel degelijk ruimte biedt voor projecten die onderdeel zijn van een bredere systeemtransitie. Aan de andere kant lopen groen gasprojecten, zoals mestvergisters, juist vast in de strenge projecttoets. Deze groen gasprojecten stoten tijdens de bouw tijdelijk stikstof uit, maar zorgen in de gebruiksfase voor een structurele daling van 90 tot 95 procent doordat ze ammoniak afvangen en fossiele brandstoffen vervangen. Hoewel groen gas direct verduurzaming en stikstofreductie realiseert, wordt het project toch afgerekend op de tijdelijke uitstoot, zonder dat de structurele voordelen worden meegewogen.’
Bakker: ‘De manier waarop het recht nu wordt toegepast, zorgt voor de onhoudbare situatie dat projecten die stikstof aanzienlijk verminderen, worden geblokkeerd. Het stikstofdossier zit daarom niet vast door een gebrek aan oplossingen, maar doordat de coherente samenhang in de toepassing van de wetgeving is zoekgeraakt. Zolang de overheid een systeemprobleem blijft beoordelen als een verzameling losse projecten, fungeert de wet niet als de oplossing, maar als de oorzaak van de stagnatie.’
