Zondag 27 september 2026: een dag die de herfst zich al toerekent, maar waarop de zon van geen wijken wil weten en de thermometer moeiteloos 23 graden laat aantikken. De laatste dagen van september zet de nazomer nog een eindspurt in, oplopend tot maar liefst 27 graden.
Vraag niet hoe het kan – klimaatverandering roepen de alarmisten in koor – maar geniet ervan, is de gedachte dat het overgrote deel van de Nederlandse bevolking schouderophalend aanhangt. Het raakt ons niet. Sterker: we vinden de aangename temperaturen prima.
Stikstof een probleem? Het boeit de Nederlander niet. Stikstof, wat is dat? Wat betekent het voor de burger? Ze hebben geen idee. De boeren zijn boos, dat is het enige dat ze sporadisch meekrijgen. Waarover precies? Iets met mest, vergunningen en dieren.
‘Kap ermee’ denken burgers
Het wordt irritant als snelwegen en spoorwegen worden geblokkeerd door trekkers, ijzeren staven of rookwolken van brandende hooibalen. Kap ermee denken burgers, zodat wij door kunnen gaan met ons leven, dat al moeilijk genoeg is door stijgende energie- en woonlasten. Van het boodschappenbonnetje worden ze trouwens ook steeds vaker chagrijnig. In enkele jaren stegen de kosten van voedingsmiddelen pakweg 25 procent.
Van Essen blind en doof voor slagveld onder biologische koplopers
De nonchalance dat de Nederlandse burger eigen is, markeert ook de opstelling van onze huidige Minister van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN). Ondanks hevige boerenprotesten en talrijke veldonderzoeksrapporten van o.a. Robert Ellenkamp, Wouter de Heij, Rolf Woolderink, en Geesje Rotgers, die getuigen van een goede staat van de natuur en kwalitatief goed grondwater onder landbouwgronden, houdt hij stoïcijns vast aan zijn Kamerbrief van 26 juni jl., die niet alleen voor gangbare maar ook voor biologische boeren een doodsteek betekent.
Desondanks blijft Van Essen biologisch boeren als enige juiste weg prediken, blind en doof voor de slachtpartij die zich de afgelopen jaren heeft afgespeeld bij biologische koplopers:
- Rechtstreex: een grote pionier in de korte voedselketen (direct van de boer naar de buurt); begin oktober 2025 failliet verklaard.
- De Lokalist: een platform voor producten van lokale ondernemers en boeren; eind 2025 failliet gegaan.
- De Leckere: bekende biologische brouwerij uit Utrecht; na 25 jaar pionieren in juni 2023 failliet verklaard.
- Nevel (Wild Ales): Nijmeegse brouwerij die uitsluitend brouwde met lokale, natuurlijke ingrediënten; besloot de deuren te sluiten omdat het financieel niet meer rendabel te krijgen was.
- Durs: Arnhemse stadsbrouwerij; in juni 2024 onverwachts failliet gegaan.
- De Schavuit (Veluwse Schavuyt): Apeldoornse brouwerij; na financiële problemen in 2022 en een mislukte doorstart in 2023 definitief gesloten.
- De Graanrepubliek: een coöperatie van boeren en makers in Groningen (Bad Nieuweschans); in de zomer van 2024 failliet verklaard.
- De Boekweit Coöperatie stuurde recent een brandbrief naar haar leden over de zorgelijke financiële situatie.
Begrijp me goed: ik heb niets tegen biologische producten. Sterker: ik bezocht vandaag nog een hippe Farmers Market (dat moet tegenwoordig in het Engels) in het Havenkwartier in Deventer, maar ik begrijp dat consumenten terugdeinzen van een prijs van 7 euro voor een desembrood, terwijl een volkorenbrood in de supermarkt 2 euro kost…
Biologisch onbetaalbaar voor 95 procent van de bevolking
Nee, Van Essen blijft boeren pushen biologisch te worden, terwijl de afzet achterwege blijft. Het is symbolisch voor een versimpelde beeldvorming: wie is er immers tegen natuur of tegen biologische boeren? Niemand. De praktijk: betaalbaar voor de happy few; voor 95 procent van de bevolking onbereikbaar.
Voor een voedseltransitie is veel meer nodig
Voor een voedseltransitie is veel meer nodig: een groeiend besef dat gezond en voldoende voedsel allesbehalve vanzelfsprekend is en een hogere prijs rechtvaardigt. Dat begint thuis tijdens de (op)voeding en met voedseleducatie op school. Een verantwoordelijkheid die veel verder voert dan boeren alleen, maar integraal door meerdere ministeries gedragen en geïmplementeerd dient te worden:
- Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS): de absolute spil als het gaat om leefstijl. VWS is verantwoordelijk voor de volksgezondheid, het Nationaal Preventieakkoord (gericht op het terugdringen van obesitas), voedselveiligheid (NVWA) en de voedingsrichtlijnen (via de Gezondheidsraad en het Voedingscentrum, denk aan de Schijf van Vijf).
- Financiën: prijs is de sterkste sturingsfactor voor consumentengedrag. Dit ministerie beheert de fiscale knoppen, zoals de suikertaks op frisdranken en een laag btw-tarief voor groenten, fruit, vlees, zuivel én bloemen.
- Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW): cruciaal voor het bereiken van jongeren. OCW is betrokken bij educatieprogramma’s zoals de ‘Gezonde School’, ‘Jong leren Eten’ en de financiering, uitrol en bereiding van gratis en gezonde schoolmaaltijden (via bijv. ‘Chef-Kids’).
- Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW): ongezonde voeding is voor een groot deel een armoedeprobleem; de gezondheidsverschillen tussen inkomensgroepen zijn enorm. SZW is verantwoordelijk voor bestaanszekerheid en armoedebeleid, wat de basisvoorwaarde is om mensen überhaupt de financiële ruimte te geven voor gezondere en vaak duurdere keuzes.
- Economische Zaken (EZ): betrokken bij de regelgeving voor de voedingsmiddelenindustrie, zoals afspraken over suiker- en zoutreductie in bewerkt voedsel, consumentenbescherming, marktwerking en het innovatiebeleid voor nieuwe, gezonde voedseltechnologieën.
- Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (VRO) en Binnenlandse Zaken: steeds relevanter in de strijd tegen een obese omgeving. Gemeenten hebben vanuit ruimtelijke ordening (Omgevingswet) wettelijke kaders nodig om de wildgroei aan fastfoodketens en flitsbezorgers (voedselmoerassen) rondom scholen en in kwetsbare wijken te kunnen weren.
Boeren en tuinders leveren al generaties wat de maatschappij vraagt. Die maatschappij is overduidelijk (nog) niet klaar voor het wensbeeld dat Van Essen schetst. Consumenten zijn (nog) niet bereid de hogere prijzen voor biologisch voedsel te betalen. Bovenal ervaren consumenten (nog) niet de urgentie om voedingskeuzes en het eetpatroon aan te passen; de enige weg om gezond oud te worden en de zorgkosten in Nederland beheersbaar te houden. Dát is het gewenste perspectief, integraal geïnitieerd door een samenspel van ministeries, waar boeren én burgers warm voor lopen.
Biologische én gangbare voedselmakers leggen het loodje
Van Essen wil, niet geremd door agrarische expertise, de held uithangen door bovenstaande integraliteit te negeren en alle modelproblemen in een mum van tijd op het bord van een relatief klein deel van de bevolking te leggen: boeren en tuinders. Het gevolg: biologische én gangbare voedselmakers leggen het loodje. De emotie die dit losmaakt bij boeren en tuinders is begrijpelijk, zeker met het besef dat we deze boeren en tuinders niet alleen keihard nodig hebben voor het produceren van voedsel, maar ook voor het beheren van natuur, het genereren van energie, het verzorgen van zorgtaken en het bieden van nieuwe woonvormen.
Een landbouw- en voedseltransitie is geen sinecure en vergt één of meerdere generaties; geen dwangbuis van slechts enkele jaren, zoals Van Essen in zijn Kamerbrief van 26 juni jl. beschrijft. Dat is niet alleen vragen om problemen, maar getuigt eveneens van bestuurlijke kortzichtigheid: blind en doof.
